HUBERT CZACHOWSKI

Nie ma też znaczenia ich prawdopodobieństwo, zgodność z wiedzą, z nauką, z faktami. Można nawet powiedzieć, że im bardziej próbują one zmienić wiedzę i fakty, tym większe budzą emocje. Życie takimi opowieściami umiejscawia nas w środku ważnych wydarzeń. Nie inaczej jest w sprawach związanych z religią czy szerzej – ze światem nadprzyrodzonym. Tutaj także przewidywalność i typowość działają zniechęcająco.

współczesna opowieść

Często mówi się o takich historiach, że to mity. Definicja tego pojęcia jest jednak niejednoznaczna. W etnologii i antropologii kulturowej, w których termin ten należy do kanonu, nie ma pełnej zgody co do jego znaczenia. Nie miejsce tu na teoretyczne rozważania, ale warto zaznaczyć, że należy unikać stereotypowego podejścia utożsamiającego mit z kłamstwem. Na użytek tego tekstu przyjmijmy, że mit to jakaś opowieść, historia (story), która rozpala wyobraźnię ludzi, o której się dyskutuje, a często też gorączkowo poszukuje się rozmaitych tekstów z dalszymi jej wyjaśnieniami. Takimi opowieściami zajmują się na całym świecie badacze; nazywają je nowoczesnymi legendami (modern legends), współczesnymi legendami (contemporary legends) czy też nowoczesnymi mitami (modern myths). Bywa że nazywa się je też po prostu plotkami czy pogłoskami. Łączy je wszystkie poszukiwanie i posmak sensacji. Opowieści te mogą wydawać się niepoważne, jednak – zwłaszcza obecnie, w dobie świata kreowanego przez mass media – zdarza się, że pasjonują się nimi setki tysięcy ludzi. Takie opowieści mogą dotyczyć każdej sfery życia, a także obejmować różne kręgi społeczne, przekraczać różnorakie granice (nie tylko w sensie państwowości). Co można zaliczyć do współczesnych mitów? Są to np. rozpowszechnione szeroko w Polsce w latach 70. XX w. opowieści o czarnej wołdze, która porywała dzieci, jak i znane na całym świecie historie o UFO. Nie znaczy to jednak – podkreślmy to wyraźnie – że od początku do końca wszystko musi być w tych historiach nieprawdziwe. Tak jak znane w tradycyjnych kulturach przeróżne formy narracyjne: legenda, podanie, opowieść wierzeniowa, zawierały elementy prawdy, tak i współczesne mity mieszają fikcję z rzeczywistością. Przywiązywanie wagi do takich zjawisk na pierwszy rzut oka może się wydawać przesadą, ale to właśnie fascynacje tymi historiami doskonale pokazują prawdziwą świadomość i mentalność społeczną.Pogoń za sensacją, także tą związaną ze światem nadprzyrodzonym, nie jest jednak charakterystyczna wyłącznie dla naszych czasów. Dzisiaj mamy „Kod Leonarda” i ewangelię Judasza, a wcześniej, przed stu laty na przykład, pojawiła się moda na okultyzm, jasnowidzów i ciała astralne. Tysiące ludzi uczestniczyły w seansach spirytystycznych, podczas których wirowały talerzyki, a relacje z tych wydarzeń były szeroko komentowane. I podkreślmy – była to moda, której w dużej mierze ulegała elita, a więc ludzie wykształceni. Także wtedy w oparciu o te doświadczenia konstruowane były opowieści mityczne. Do kategorii współczesnych mitów zaliczyłbym np. kreację stworzoną w książce Dana Browna „Kod Leonarda da Vinci”. Nie ma tu istotnego znaczenia, że to historia zapisana i silmowana, a nie opowiadana tylko, bo to signum temporis. Popularność tej współczesnej legendy wynika z faktu, że książkę czyta się „jednym tchem”, a zawarte w niej sensacje wywracają do góry nogami dotychczasowe wyobrażenia o historii świata. Nie bez znaczenia jest też lansowana głównie przez mass media moda na tę pozycję.

- fragment